Imaamu Ahmed ibin Ibraahim (Ahmed Grañ)

Lola Imaamu Ahmed ibin Ibraahim (Ahmed Grañ)

1.1. Seensa

Seenaa Itoophiyaa keessatti waraanni hedduun kan ture yoo ta’u, inni guddaan fi jijjiiramni isaa lola Imaam Ahmed Grañ ture. Jaarraa 16ffaa keessa ”jijjiirama bu’uuraa”, akkasumas taatee adeemsa siyaasaa, dimogiraafii fi dippilomaasii gaanfa akka waliigalaatti boceetti ilaalama.1 Dhugumatti, waraanni Ahmed gama hundaan jireenya hawaasa Habashaa irratti dhiibbaa uumeera ergasii.

Ija seenaa barreessuutiinis seenaan waraana Ahmed murteessaa fi baay’ee barbaachisaa ture. Irra caalaa sababa falmii isaa irraa kan ka’e barreessitoonni seenaa adda addaa yeroo fi bakka adda addaa adda addaa hiiku turan. Kunis waraana fi Ahmed mataa isaa ilaalchisee ilaalchi baay’ee adda ta’e hatattamaa akka uumamu taasisa. Fakkeenyaaf, ummanni Somaalee akka goota sabaatti kan kabaju yoo ta’u, Habashoonni ammoo ‘‘dhiiga dheebotee seeneedha.’’2 Kanas ta’e sana, Itiyoophiyaa mataa ishee keessatti ilaalcha wal fakkaatu argachuun rakkisaadha.

Barreessitoonni hedduun seenaa waraana Imaam Ahmed fi dhimmoota kanaan walqabatan jaarraa 16ffaa irraa eegalee galmeessaniiru. Shihab al Din kan jalqabaa ture; inni nama Yaman taatee kana ijaan argee ture, kitaabni isaa Futuh al Habasha lola Ahmed Grañ, keessumaa hanga bara 1535. Sana booda imaltoonni biyya alaa, misiyoononni fi hayyoonni itti aanan: Francisco Alvarez, isaanis waldhabdee Kiristaanotaa fi Muslimoonni akkaawuntii isaa keessatti; Islaamummaan Itoophiyaatti kan seensise Ahmed Giraaniin akka ta’e kan mirkaneessu Kaarl Cederquist; Waa’ee waraana Libne Dingil Ahmed Grañ waliin taasise kan barreesse Kaarloo Kontii Roosinii; fi Rene Easset, kan seenaa Arabaa Ahmed Grañ barreesse.

Walitti bu’iinsa Kiristaanotaa fi Muslimoota gidduutti uumamu irratti ‘garmalee cimsuu’ isaaniitiin, akkasumas Islaamummaan akka balaa irra deddeebi’ee Kiristaanota Itoophiyaatti dhiyeessuun seenaa Islaamaa gara hariiroo waldhabdee Kiristaanota waliin qabutti hir’isuu isaaniitiin Huseen Ahmadiin qeeqamus. J. Spencer Trimingham, Mordechai Abir fi Father Joseph Cuoq seenaa waraana Ahmed keessatti gumaacha guddaa kan godhan keessaa tokko. Huseen barreessitoota seenaa hariiroo gaarii Kiristaanotaa fi Muslimoota gidduu jiru irratti xiyyeeffatan ni fudhata, ni dinqisiifata.

Barreessitoota Habashaa irraa hojiin Taklas’adik Makuria YaGrañ Ahmed Warara kaasuun barbaachisaadha. Haa ta’u malee, ilaalcha kiristaanaa irraa kan barreessee fi irra caalaa maddoota hagiographical kan akka Gadls fi Chronicles kan fayyadame ta’us,5 hojiin isaa yaadannoo miila jalaa fi argama xiinxala bifa tokko tokkoo waan fayyadamuuf carraaqqii hayyootaa fakkaata. Kana malees, kitaabni Bahru Zewde complied Seenaa Gabaabaa Itoophiyaa fi gaanfa, fi Tadese Tamrat’s Church and state in Ethiopia 1270- 1527 barruu kana keessatti addatti sababaa fi bu’aa waraannichaa irratti wal duraa duubaan ilaalamuuf ture.

Hojiiwwan jaarraa 21ffaa keessaa kitaabni Teshome Birhaanuu Imaam Ahmed Ibrahim (Ahmed Grañ ) Ahmed Grañ fi lola isaa qofa irratti xiyyeeffannoo addaa kennuu isaatiin kan beekamu ture. Raajib Mohaammad Abdulhaaliim, Gamaluddiin Ibraahim Khaliil fi Hashim Gamaludin baha jiddu galeessaa fi Affaar irraa kan dhufanidha. Afaan Arabaatiin barreessanii waraana Ahmed Grañ kitaaba isaanii keessatti hammatan. Keessattuu, hojiiwwan lamaan boodaa odeessuu fi hiikkaa ‘pan- Islamic’ taatee sanaa kan amala qaban.

Barreessitoonni seenaa armaan olitti ibsaman hundi waa’ee waraana Imaamu Ahmad barreessuu irratti wal fakkaatu, garuu gaheen amantii maal ture? Biyyi Ahmad eessa turte? Sababoonni lola Ahmad maal fa’a? Ahmed maaliif milkaa’aa ta’a? Gaheen orma maal ture? fi Gama kamitu wantoota yaada namaa hihhiran kanaan baay’ee miidhame? Deebii wal fakkaatu argachuun salphaa miti; yeroo tokko tokko illee, mooraa diinummaa lamatti qoodamu turan. Gaaffiiwwan kunniin kan walqabatan yoo ta’u, falmii hayyootaa keessatti wiirtuu ta’anii kan dhaabbatanidha. Haala kanaan, galmee seenaa waraana Imaam Ahmad keessatti falmiin mata duree olaanaa ta’uu isaa salphaatti hubachuu dandeenya.

Waraanni Imaam Ahmad baayyee bal’aa waan tureef, barreeffamni kun addatti dhimmoota falmisiisaa ta’an kanneen akka: seenaa duubaa Ahmed (ka’umsa isaa), sababoota fi bu’aa waraana sanaa, sababoota milkaa’ina duula Ahmed fi kanneen waraanni mataan isaa (weerara, injifannoo ykn babal’ina haa ta’u). Kana malees, qabxiilee tokkoon tokkoon isaanii irratti barreeffama barreessitoota adda addaa, keessumaa kan barreessitoota seenaa biyya keessaa fi alaa, Musliimaa fi Kiristaanummaa wal bira qabuu fi wal bira qabuuf nan yaala. Kana malees, gaheen amantiin waraana kana keessatti qabu, barreessitoota seenaa irra caalaan isaanii dagatamus. Kunis irra caalaa sababni isaas, adda ta’ee fi bal’inaan akka ta’u gochuuf. Ifatti, kanneen raawwachuun hojii salphaa akka hin taane akkuma Huseen Ahmed jedhe, ”qorannoon 16th c 16th c mo’icha naannoo bal’aa Itoophiyaa irratti Grañ jalatti gaggeeffame ka’umsa isaa fi waa’ee maalummaa fi dhiibbaa injifannoo sanaa irratti hiikkaa wal faallessu uumeera ofii isaatii”.6

2, Seenaa Ahmad

Ahmed bara 1520 hanga 1543tti hogganaa siyaasaa fi amantii sulxaana Adal ture, maqaan isaa akka aadaa isaatti Grañ ykn Gurey jedhamuun beekama, lammiilee Itoophiyaa fi Somaaleetiin wal duraa duubaan, kunis harka bitaa jechuudha. Haa ta’u malee, maqaa guutuu Ahmed irratti hayyoota seenaa gidduutti garaagarummaan jiraatus, irra caalaan isaanii irratti walii galan, Imaam Ahmed ibn Ibrahim al-Gahazi. Bakka dhaloota isaa fi seenaa maatii isaa ilaalchisee ummanni Somaalee Ahmed jeneraala mataa isaati jechuun Moqaadishoo keessatti siidaa illee ijaare. Ummatoonni Hararge, Berbera, Zayla, Tajura, fi Awusaas akkas jedhanii eegu, inni hawaasa isaanii irraa ture.7 Garaagarummaan fi himannaan kun kan uumamu irra caalaa, maddi beekumsa keenyaa inni guddaan Ahmed, Futuh al-Habasha of Sihab ad Din (Arab) ilaalchisee Faqih) waa’ee bakka dhaloota isaa ifatti homaa nutti hin himu. Inni waan ta’uu danda’u fakkaata, barreessaan barbaachisaa akka hin taane amane ykn dubbistoonni isaa duraanuu waan beekan itti fakkaate.8

Sababa kanneeniin barreessitoonni seenaa irra caalaan isaanii seenaa Ahmed bakka inni jiraatee fi guddate irraa barreessuu jalqaban. Fakkeenyaaf, Harold G. Marcus akka ibsetti Ahmed Jildesa keessatti akka guddate, karaa daldalaa Zeila,9 Trimingham akkasumas akkasuma qofa kaase, barri Imaam duraa Hubat keessatti (Jildessa fi Harar gidduutti) darbe. Haa ta’u malee, Teshome’n bal’inaan ibsuuf yaaliin godhe rakkoo tokko tokko qaba. Innis akka ibsetti, Ahmed bara 1498 baha Itoophiyaatti abbaa isaa (Ibrahim bin Ahmad) kan gosa Ogaadeen ykn Sumaalee irraa fi haati isaa Harlawa irraa kan dhalate yoo ta’u, kunis haala amma Affaar, Oromiyaa fi Hararii kan dabalatudha.10 Garuu , barreeffamni isaa, addatti dhimma kana irratti madda fi ragaa hin qabu ture.

Duubbee seenaa Imamu Ahmed ibsuuf yaaliin barbaachisaan biraa Gamaluddiin Ibrahim Khalil fi ilma isaa Hashim Gamaludin Ibrahim godhame; seenaa maatii isaa ibsuuf maqaa firoota Imaam Ahmed fayyadamaniiru. Haaluma kanaan maqaaleen akka Jaasaa, Shiheem, Mahe, Dinii fi kanneen biroo (kanneen fira Imaama ta’an) naannoo Affaar ykn naannoo Affaar qofa keessatti kan itti fayyadaman yoo ta’u, Somaaliyaa dabalatee naannolee kanneen keessaa ba’anii kan barame hin turre. Fakkeenyaaf, dhimma Jaasaa dhuma jaarraa 16ffaa bulchaa Affaar ture fudhate. Kana malees, himannaa isaa mirkaneessuuf Gamaluddiin Trimingham irraa caqaseera, innis ‘‘Imaam Muhammad Jasa miseensa maatii Grañ’’ kan jedhe Mansur b. Muhammad11 kan bara 1580moota keessa bulchaa Harar ta’an. 12 Akkasitti, maqaan maatii Ahmed naannoo Affaariin ala waan hin fayyadamneef, firoonni isaas Affaar irraa waan ta’aniif, Ahmed mataan isaa Affaar irraa ta’uu danda’a jechuu dha. Kanas ta’e sana, akkasitti waliigala gochuun rakkisaadha, sababiin isaas maqaa namoota dhuunfaa hundumaa biyya tokkoon tokkoon isaanii keessatti waan hin beekneef, fira ykn maatii ta’uunis gaa’elaa fi mala birootiin godhamuu ykn argachuun ni danda’ama (uumamaan ta’uu dhiisuu danda’a).

Gama biraatiin M. Abir akka jedhetti, Imamu Ahmed Somalia irraa ta’uu waan hin oolleef.13 Wiikiipiidiyaa Free Encyclopaedia akkasumas ”hayyoonni fi maddoonni seenaa baay’een isaanii Ahmad Grañ akka saba Somaaleetti adda baasan” jechuun hubachiiseera hayyoonni achitti caqasaman tokko tokko Franz dabalata Christoph Muth, Nikshoy C. Chatterji, Charles Pelham Groves fi kanneen biroo.14 Davis akkasumas loltoota Imaam (kan Somaaleetiin ol’aantummaa qabu) fi maqaa isaa (kan dhiibbaa Shi’aa agarsiisu) fayyadamuun Ahmed sochii Somaalee irraa akka ta’e himachuuf.15 Haa ta’u malee , yeroo sanatti naannoon Somalia jedhamuun beekamu jiraa? Mesfin Woldemaryam akka ibsutti, bara 1960 dura mootummaan Somalia jedhamuun beekamu hin turre.16 Haala kanaan, Somaaliyaan bu’aa yeroo dhiyooti, jechuunis xumura koloneeffataatiin booda. Kana malees, barreeffama Aksumite irratti maqaan Somaalee ‘YaItan ager’ jedhamee moggaafame. Barreeffamoonni Adulis keessatti argamanis akka ibsanitti lafti ykn daangaa Itoophiyaa Aksum irraa hanga Nubiyaa fi hanga galaana Diimaatti kan babal’atu yoo ta’u, haala amma Somaliland 17 dabalatee

Kana cinaatti Futuh irratti ibsi bal’aan tokko tokko kan jiru yoo ta’u, kunis biyya Ahmed irratti waa dubbachuuf nu gargaara. Fakkeenyaaf, Futuh waa’ee Ibraahim bin Ahmad kan abbaan Imaama ture kanaan dura bulchaa magaalaa Hubat kan ture yoo ta’u, boodarra bu’uura aangoo Imaam Ahmad keessaa tokko taate. Firoonni Imaamu Ahmed illee adda baafamaniiru fakkeenyaaf obboleettiin isaa Fardusaan haadha manaa angafa Mattaan kan ishee irraa adda ta’ee Somaal irraa akka ta’etti beekamti turte.18 Obboleessi Imaama, Muhammad bin Ibraahim angafa gosoota Shewaa fi Hargayaa ture 19 inni a obboleessa obboleettii Muhammad bin Ali, kan haati isaa akkoo Imaamaa turte.20 Haala kanaan odeeffannoon kun saba Imamu Ahmed irratti ragaa tokko tokko nuuf kenna. (Maatii Imaam Ahmed asitti caqafamee fi kanneen biroo irratti mee Tekles’adiq’s YaGran Ahmed Warara ilaalaa).

Kana malees, Futuh keessatti Imaam Ahmad fi ummanni Somaalee waliin ibsan hedduutu ture, garuu ‘‘Faqiin Arabaa walitti dhufeenya sabaa lamaan gidduu jiru takkaa hin kaasu’’. Dabalataanis, loltoonni Somaalee yeroo Lola Shimbraa Kuree miliqan jedhamanii caqafaman, Arab Fiqih kan imaam Ahmed dabaree hundatti faarsu bal’ina nama qaanessu kana ni ibsaa?21 Gaaffii loojikii hayyoota Ahmed Somaal irraa dhufe jedhan irraa deebii barbaadu.

Kanas ta’e sana sababni ummanni Somaalee Ahmed itti himeef ifa ture. Akka jedhutti